Peter Altena gaf Nederlands aan het Dominicus College in Nijmegen en publiceerde de voorbije jaren veel over de Nederlandse literatuur van de achttiende eeuw. Hij promoveerde in 2011 aan de Radboud Universiteit Nijmegen met de biografie van Gerrit Paape. Hij schreef de biografieën van Jacob Campo Weyerman (1677-1747) en H.A.M. Roelants (1827-1907).
de columns van Peter Altena:
recente columns:
gepubliceerd op 6 oktober 2026
Over Werner van Bacharach: van Heinrich Heine tot Titus Brandsma

In Bacharach aan de Rijn torent halverwege de heuvel een imposante ruïne. Die draagt de naam Wernerkapel en lijkt ontsnapt aan schilderijen van Caspar David Friedrich. Althans wanneer er nacht en sneeuw over zou zijn neergedaald, in de nabijheid een verdwaalde monnik met een kruis in zijn handen. Toen we er een paar weken geleden waren, was het echter snikheet, geen monnik, geen schilder. Wel veel stof en plukjes zuchtende wandelaars. Om de ruïne was een hekwerk aangebracht, in de hoop het verval te remmen. Een bij de kapel geplaatst bordje vertelde veel over de geschiedenis van de kapel en de naamgever ervan.

Zoals we de naam Bacharach onmiddellijk associeerden met Burt, de componist, zo leidden de gedachten bij Werner in de richting van Von Braun. Generatiekwestie natuurlijk. Wernher von Braun, Werner en Wernher, slechts een lettertje verschil. Het kleine Bacharach herdacht niet alleen de ‘heilige’ Werner, maar ook drie grote schrijvers: Clemens von Brentano, Victor Hugo en Heinrich Heine. Brentano had zijn Loreley in Bacharach gestald, Hugo stond met zijn hoofd op enkele plaatsen aan de Rijn, als dank voor de reisaantekeningen die hij aan die plaatsen had gewijd en dan was er Heine, Heinrich Heine, altijd de geestigste, in Duitsland altijd een ongemakkelijke aanwezigheid.

Heine en Bacharach
Uiteindelijk was het Heine die ons thuis al de weg wees naar de Wernerkapel. Daar moesten we heen. Heine schreef een onthutsend verhaal getiteld De rabbi van Bacharach. Ik las het onvoltooide werk in de vertaling van Ruth Wolf, in een bijna bejaarde pocket, waarvan de bladzijden na lezing uit het bandje vielen. Wat ik nu van het verhaal bezit, zijn losse bladen, geweldige bladzijden!

De rabbi van Bacharach telt zo’n dertig pagina’s, vijftien losbladige bladzijden, verdeeld over drie paragrafen. De twee laatste spelen zich af in Frankfurt, waar rabbi Abraham met zijn wonderschone vrouw Sara een veilig heenkomen zoekt, en in de eerste paragraaf is de plaats van handeling Bacharach, een paar Rijnbochten noordelijker. Het verhaal van de rabbijn begint dus in Bacharach en belooft een idylle. Bij zo’n belofte is het oppassen geblazen!

In het kielzog van de verteller landt de lezer in het schilderachtige Bacharach. De opgewektheid maakt snel plaats voor huiver, duisternis daalt neer. De geschiedenis van het stadje is beladen met schuld, met jodenvervolgingen. Verbluffend kalm situeert de verteller die vervolgingen in het tijdvak van de kruistochten, in het bijzonder in het midden van de veertiende eeuw, ‘in de eindfase van de grote pestepidemie’. Duizenden joden werden in die tijd het slachtoffer van vervolging, een lange geschiedenis van moorddadig complotdenken. Ook in die eerste bladzijden vertelt Heine het verhaal van de christensprookjes: over de joodse hostiediefstal en de door joden begane kindermoord. Dode en bebloede kinderen werden joodse woonhuizen binnen gesmokkeld en de geregisseerde ontdekking ervan leidde tot plundering en moordpartijen. Einde idylle!

Daarbij hoort ook het verhaal van Werner, een dood kind, in een joods huis gevonden. Dat vormde de opmaat van verering en canonisering van de martelaar Werner én van pogroms: ‘dat gebeurde in 1287’, in Bacharach. Nadien wijdden brave burgers een kapel aan de heilige Werner, waarbij de verering garant stond voor de verspreiding van antisemitisme. Ook elders verrezen Sint-Wernerkerken, met dezelfde rampzalige gevolgen voor joodse inwoners. Volgens Heine bleef het daarna twee eeuwen betrekkelijk stil. De herinnering aan de vervolging leidde in de joodse gemeenschap van Bacharach tot verinnerlijking en grotere vroomheid.

Heropvoering van het bloedsprookje
Na twee bladzijden over de geschiedenis van Bacharach verschijnt bij Heine de rabbijn Abraham ten tonele. De dertiende eeuw is dan zeker zo’n twee eeuwen voorbij; het verhaal van Abraham en zijn mooie Sara speelt zich af in de vijftiende eeuw, misschien later nog, in elk geval een flinke tijd na de Werner-geschiedenis. Abraham was in Bacharach geboren, had in Toledo op de hogeschool ‘de studie van de goddelijke wet’ gevolgd en was teruggekeerd, ouder en wijzer. Bij terugkeer deden vijandige verhalen de ronde over hem en zijn vrouw, de steenrijke Sara.

Geluk en vroomheid zetten binnenshuis de toon, ook bij de viering van het Paschafeest, toen na het inschenken van de tweede beker een tweetal bezoekers zich aandiende. De twee bleke vreemdelingen wensten aan te schuiven. De rabbijn heette de mannen welkom. In nachtelijke gesprekken ging het over de uittocht ‘der kinderen Israëls’ naar Egypte.

Plots is er paniek op het gezicht van de rabbijn. Terwijl zijn Sara van die angstige uitdrukking schrikt, zet hij de voorbereiding van de avondmaaltijd voort. Als ze even onder elkaar zijn, wenkt hij zijn vrouw om met hem het huis te verlaten. Door de donkere straten van Bacharach maken zij zich uit de voeten, door de poort gaat het naar buiten, hun uittocht voert langs de Rijn, richting Bingen.

Bij het verlaten van Bacharach horen ze hoe de torenwachter van kasteel Strahleck ‘een zwaarmoedige wijs’ blaast en hoe ‘schel en fanatiek het doodsklokje van Sint-Werner’ luidt. Dan voelt Sara om haar linkerhand de koude vingers van de rabbijn. Zij smeekt hem om opheldering. Ook de lezer wil wel eens weten wat er aan de hand is. Voordat Abraham spreekt, neemt hij Sara een meegenomen zilveren waskom uit de hand en gooit die in de Rijn.

De rabbijn vertelt dat de late gasten niet ‘bij de gemeente van Israël’ hoorden, maar ‘bij de vergadering der goddelozen’. Toen hij bij het gebed even de blik naar beneden wendde, zag hij aan zijn voeten ‘het bloedig lijkje van een kind’. Het was hem op slag duidelijk dat dit neergelegd was om de joden te kunnen beschuldigen van kindermoord en het volk aan te zetten tot moord. De rabbijn zegt aan Sara dat hij hoopt dat met zijn vertrek en met de verwachte roof van hun zilver en goud, met de tewaterlating van de waskom, het zoenoffer voltooid is.

Abraham en zijn Sara zetten de vlucht voort: een doofstomme beeldschone jongen roeit beiden over de Rijn naar Frankfurt. In de vertelling van Heine krijgt het dode kind weliswaar geen naam en de moord geen geschiedenis, maar de plaatsing onder de tafel in het huis van een joods gezin past in de evident antisemitische traditie van Werner. De geschiedenis van de ‘Ritualmord’ is daarmee niet iets van de dertiende eeuw, maar ook van later tijd. De tweede en derde paragraaf van het verhaal van Heine, waarin Abraham en Sara in Frankfurt komen, zijn boeiend genoeg, al was het maar vanwege de sterke verbindingen tussen Frankfurt en Amsterdam: in de joodse gemeenschap in Frankfurt geldt Amsterdam als een verwante stad.

De Werner-legende
In Bacharach ligt bij de lokale VVV een kleurrijke brochure over de ‘Wernerkapelle’. Het is ‘Heft 276’, uitgebracht in de reeks ‘Rheinische Kunststätten’, en intussen toe aan de achtste ‘neubearbeitete  Auflage’. ‘Neubearbeitung’ blijft blijkbaar nodig, wat ooit waar was is het nu niet meer. Als dat voor iemand geldt, dan wel voor Werner. In de brochure wordt de geschiedenis van de Wernerkapel en diens verering uit de doeken gedaan.

Het ontstaan van de Werner-legende wordt gesitueerd tegen de achtergrond van bijgeloof en massahysterie, in een tijd van de verbranding van ketters en heksen. Het zou om een vijftienjarige jongen gaan, afkomstig uit het dorpje Womrath. Zijn biografie leest als een sentimenteel kinderboek: vader dood, moeder hertrouwt, stiefvader behandelt de kleine zo slecht dat hij huis en haard verlaat. In het nabije Oberwesel vindt hij werk bij een joodse familie. En daar gaat het mis: enkele joden doden de jongen op Goede Vrijdag 1287, nadat ze de dag ervoor geprobeerd hebben hem tot het uitbraken van een hostie te brengen. Pogingen om het dode lichaam te dumpen stranden iets ten zuiden van Bacharach. Een boer vindt hem later in een bosje en brengt het met wonden overdekte lichaam naar Bacharach. Daar wordt een aanklacht wegens moord geformuleerd, al is de identiteit van de moordenaar onbekend. De volgende dagen verschijnt het dode lichaam in een bijzonder licht, omhuld door een kostbare geur. De lokale bevolking weet intussen wel hoe het in elkaar steekt: het gerucht verspreidt zich dat Werner het slachtoffer is van een rituele moord, begaan door de joden uit Oberwesel. Volgens de brochure komt het tot massahysterie, liefst veertig joden vinden de dood als het gerucht tot moordzucht leidt.

Deze uitbarsting van geweld bleef niet onbeantwoord: de adel bood gevluchte joden onderdak, koning Rudolf van Habsburg bestrafte enkele rijkssteden omdat ze de pogroms hadden toegelaten. Ook enkele pausen distantieerden zich van de in de uitwerking zo giftige Werner-legende, zij verzetten zich actief tegen heiligverklaring. Het volksgeloof trok zich daar echter weinig van aan, het geloof in de waarheid van het overgeleverde verhaal liet zich niet ontmoedigen. In heel Duitsland deed het de ronde. In Bacharach bouwde men decennia aan een Wernerkapel. Pas in 1430 was de kapel voltooid: de verering van Werner, begraven in de naar hem genoemde kapel, hield gelijke tred met antisemitisme.

De kapel was niet bestand tegen oorlogsgeweld: in de zeventiende eeuw veranderde de kapel in een ruïne, de lichamelijke resten van Werner werden als oorlogsbuit naar Spanje gebracht. De kapel verviel, de aantrekkingskracht van Bacharach als bedevaartsoord verliep. Intussen handhaafde de geschiedenis van de joodse rituele kindermoord zich als een levensgevaarlijk onderdeel van het antisemitisme in West-Europa.

Titus Brandsma en Werner
De Werner-geschiedenis hield echter repertoire. In de vooroorlogse druk van de Katholieke Encyclopaedie geldt Werner nog als ‘heilige’ en is hij volgens ‘een niet geheel verwerpelijke overlevering’ slachtoffer van ‘een Joodschen ritueelen moord op 19 April 1287’. Op de waarheid van het verhaal wordt in het lemma niet afgedongen, al is er sprake van enige verontschuldigende relativering: de moord op Werner was het werk van een ‘enkeling’ en diens daad droeg ‘geen officieel karakter’. Schrijver van dit lemma was de Nijmeegse hoogleraar Titus Brandsma.

In 1955, in de tweede druk van de Encyclopaedie is dat lemma ongewijzigd overgenomen. Toen leefde Titus Brandsma niet meer. Op tal van plaatsen in Nederland startte de verering van Titus. Nog geen tien jaar na de tweede druk maakte de toenmalige paus Johannes XXIII een resoluut einde aan de Werner-verering. Hij verontschuldigde zich in het bijzonder bij de joodse gemeenschap. De ruïne van de Wernerkapel draagt sindsdien een nieuwe boodschap uit: de beschuldiging is een verontschuldiging geworden, de kapel waarschuwt tegen onverdraagzaamheid en antisemitisme. Het is Titus Brandsma niet gegund zijn Werner-lemma op te schonen. Wat hij onmogelijk kon weten toen hij in de Encyclopaedie onder het Werner-lemma zijn naam plaatste, dat hij wél heilig verklaard zou worden en dat hij uit zou groeien tot symbool van de strijd tegen leugens en haat, tegen onverdraagzaamheid en antisemitisme.

 

 

Schilderij Werner van Bacharach, maker onbekend, 1711.

 

 

Secret Link