Robbert Dijkgraaf, mathematisch fysicus en universiteitshoogleraar aan de UvA, houdt op donderdagavond 3 december de 55e Huizingalezing in de Stadsgehoorzaal in Leiden. Hij staat stil bij wat het recht op verwondering vraagt van de inrichting van ons onderwijs, onze wetenschap en samenleving. De lezing, ter nagedachtenis aan historicus en cultuurfilosoof Johan Huizinga (1872-1945), wordt sinds 1972 jaarlijks georganiseerd door de Faculteit der Geesteswetenschappen van de Universiteit Leiden en de Maatschappij der Nederlandse Letterkunde, en sinds 2014 ook door opinieweekblad EW.

Wetenschap en technologie zijn de betrouwbaarste bron van optimisme. Maar terwijl onze kennis uitdijt, krimpt onze belevingswereld. Algoritmes weten al wat we willen zien en modellen beantwoorden vragen voordat we ze hebben gesteld. We besteden niet alleen het rekenwerk uit, maar ook meer en meer het denken zelf. Dat dwingt ons tot een ongemakkelijke vraag: wat komt er vóór de prompt?

Een antwoord ligt in wat aan alle kennis voorafgaat: verwondering. Het besef, tegelijk verheffend en beangstigend, dat de wereld oneindig veel groter is dan wij kunnen overzien, laat staan begrijpen. Het is de aantrekking van de witte vlekken op de kaart. Verwondering is de vonk die de krachten van verbeelding en nieuwsgierigheid ontsteekt. Zij laat zich aan geen enkele machine uitbesteden. En iedereen heeft het recht daardoor te worden aangestoken.

Juist die vonk staat onder druk en niet alleen door technologie. De wetenschap lijdt meer en meer onder de vloek van haar toepassing en moet zich verantwoorden met het nut dat zij belooft. Zoals Huizinga in Homo ludens betoogde dat cultuur ontstaat in nutteloze spelvorm, geldt dat ook voor de wetenschap. Zij vindt haar drijfveer en haar grootste kracht in iets wat zichzelf niet hoeft te verantwoorden: het genoegen om de wereld te begrijpen.
Daar ligt ook de uitweg: bevrijding van het nuttige, eerherstel voor het spel en het recht om niet te weten waar je heen gaat. Elke ontdekking wordt achteraf verteld als een logische rechte lijn, maar in werkelijkheid kronkelt elk pad. En alleen een kronkelpad komt langs plekken die op geen enkele kaart staan.

Wat vraagt dit recht op verwondering van de inrichting van ons onderwijs, onze wetenschap en onze samenleving? En wat is de rol van de mens in een tijd die zo in de houdgreep is van technologie en waar de verwondering letterlijk wordt afgeschermd? Het gaat immers ook om hoe kennis onze positie in de wereld duidt. Misschien kunnen de kunsten ons de weg wijzen. De schilder tegenover het lege doek, de schrijver tegenover de onbeschreven pagina: zij gaan telkens opnieuw waar nog niemand is geweest.

Aanmelden

De lezing vindt plaats op donderdag 3 december 2026 om 20:00 uur in de Stadsgehoorzaal Leiden. Bezoekers ontvangen de tekstuitgave van de lezing en een drankje na afloop. Entreeprijzen: € 29,00 (gouden rang) / € 24,00 (1e rang) / € 18,00 (2e rang). Studenten/CJP-pashouders krijgen € 5,00 korting per rang. De prijzen zijn exclusief administratiekosten. Tickets kunnen worden besteld via de website van de Stadsgehoorzaal.